X
تبلیغات
سايت تخصصی مهندسی شیلات - تاریخچه علمی تكثير و پرورش ماهي كپور معمولي Cyprinuscarpio

سايت تخصصی مهندسی شیلات

مباحث مربوط به علوم شیلات و آبزیان

ماهي كپور معمولی بین سال‌هاي 300 تا 600 ميلادي به قاره اروپا معرفي شد. در قرن شانزدهم روش کامل اروپایی تکثیر ماهی توسط دوبراویوس (J. Dubravius) ارائه و تا قرن هفدهم تكثير گزينشي اين ماهي آغاز گرديده، توسعه يافت. در اين زمان دانشمندي بنام جان تراورنر (J. Traverner)پرورش موفقيت‌آميز كپور را در كتابي بنام «تجارب خاص در ارتباط با ميوه و ماهي» تشريح نمود. پس از آن چند تن از محققین در طول ادوار نسبت به تکمیل و تدوین مبانی پرورش ماهی کپور اقدام نمودند که مهمترین آنها گارلیک (A. Garlic)در ایالات متحده و نیکولسکی (G.V. Nikolskiy)و ورانسکی (F. Vranskiy)در روسیه بودند که روشهای کشف شده برای تکثیر و پرورش آزادماهیان را به کپور نیز انتقال داده، اجرا نمودند؛ اما شاید مهمترین آنها در قرن نوزدهم و در مجارستان، پروفسور دوبیش (T. Dubisch)بود که بهمراه همکارانش توانست تکنیکهای تکثیر مصنوعی کپور معمولی را در استخرهای ویژه تخمریزی ابداع نماید، به نحوی که امروزه این روش و استخرها به نام او شناخته می شوند.

از آن زمان تاكنون محققين متعدد معاصری همچون "ون آیهرینگ" (R. Von Ihering)در برزیل، ميشل (V. K. Michael)و هیوت (M. Huet)در انگلستان، وايناروويچ (E. Woynarovich)و هوروات (L. Horvath)در مجارستان، رولان بي یارد (R. Billard)در فرانسه، پروبست (E. Probst)در آلمان و گربیلسکی (N. L. Gerbilskiy)و مارتيشف (F. G. Martyshev)در روسیه كتب تخصصي مفيدي در زمينه تكثير و پرورش ماهي كپور به رشته تحرير درآوردند و تکنیکهای نوین اجرایی این صنعت را به صورت کاملا علمی تدوین و منتشر نمودند. اگرچه چینی ها سهم ویژه ای در توسعه پرورش و تکنولوژی تکثیر کپورماهیان دارند، اما این "آی هرینگ" زیست شناس برزیلی بود که با ابداع تکنیک "تزریق هورمون هیپوفیز" تحولی شگرف در تکثیر مصنوعی این ماهیان به وجود آورد.

روش هاي نوين پرورش ماهي در سال 1930 ميلادي پايه گذاري شده است. قوانين اساسي توليد مثل ماهي توسط "گربيلسكي" و تيم پژوهشي او و براساس دستاوردهای "آی هرینگ" شناسايي گرديده، پايه و اساس تخم‌گذاري بر رسيدگي و خارج شدن تخمكها از تخمدان القاء شده قرار گرفته است. قاعده كلي اين است كه ماهي آماده جهت رسيدگي جنسي و خارج شدن تخمكها از تخمدان و تخمريزي را كه در مرحله استراحت پيش از تخمريزي قرار دارد، مي توان با تزريق هورمون هاي گنادوتروپين (GTH)به تخمريزي القاء نموده و در نتيجة اين عمل، جداسازي و آزاد شدن تخمكها از تخمدان (اوولاسيون) و توليد اسپرم ممكن است بدون وجود شرايط خارجي محيط تخمريزي انجام گيرد و فراهم شدن شرايط طبيعي از طريق القاء تخمريزي جهت آمادگي ماهي الزامي نمي باشد. ايجاد چنین محيط طبيعي تخمريزي جهت برخي گونه هاي ماهيان مشكل بوده و حتي غير ممكن است.

در چند دهه اخير پيشرفت هاي اساسي در تكثير ماهي حاصل گرديده است و اهميت رو به تزايدي جهت توليد انبوه ماهيان (تخم، لارو، بچه ماهي، ماهيان بازاري و ماهيان مولد)،افزايش ضريب اطمينان تجاري، ايجاد مجتمع‌هاي تكثير و پرورش ماهي و صرفه جويي در منابع نيروي انساني و نيز هزينه‌ها قائل شده اند. پيشرفت اطلاعات فني و تكنيكي كارگاهها و همچنين افزايش تقاضا جهت دريافت بچه ماهي براي پرورش بازاري انگيزة پيشرفت اين صنعت پر اهميت بوده است.

در ايران نيز اصول و مبانی تکثیر و پرورش ماهیان به طور عام و گونه کپور معمولی به طور خاص، تحت تاثیر دستورالعمل های اجرایی روسها و مجارها بنیان نهاده شد؛ به ویژه مکتب مجاری آبزی پروری، در بین متخصصان ایرانی مورد توجه قرار گرفت. ازجمله مأموریت ویژه پروفسور وایناروویچ، به عنوان مشاور ارشد سازمان فائو، و سفر او در اواسط دهه 1360 به ایران و تبیین روشهای اجرایی و فنی پرورش کپورماهیان، در این راستا مورد توجه است.

علاوه بر شادروان "مهندس فرهاد فريدپاك" كه اصول علمی و عملي پرورش ماهي در ایران را توسعه داد، استادان گرانقدري همچون آقايان دكتر حسين عمادي، دكتر قباد آذري تاكامي و مهندس ابوالقاسم شريعتي، با تاليفات با ارزش خود موجب معرفی و توسعه تکنیک های تكثير و پرورش كپورماهيان گرديدند و از جمله برهمين اساس بود که دروس مرتبطي در سرفصل رشته دانشگاهی "مهندسي شيلات" در مقاطع مختلف تحصيلي گنجانده شد.

پرورش اين ماهيان در ايران از دهه 1340 خورشيدي رونق گرفت و پس از انقلاب اسلامي گسترش چشمگيري يافت، بطوريكه امروزه نزدیک به 100 هزار تن از انواع ماهيان گرمآبي در سال توليد مي‌شود كه بيش از 40 هزار تن آن به ماهي كپور معمولی اختصاص دارد؛ سالانه نزدیک به 10 میلیون قطعه بچه ماهی کپور دریایی تولید و جهت تقویت ذخایر طبیعی به دریای مازندران رهاسازی می شود. از طرفی نزدیک به 8 هزار باب کارگاه و مزرعه پرورش کپورماهیان با مساحتی در حدود 32 هزار هکتار در کشور امر تولید این آبزی با ارزش را بر عهده دارند که خود نشانگر توسعه "صنعت تکثیر و پرورش ماهی کپور" در کشور عزیزمان است.

تولید موفق ماهی، نيازمند روش‌هاي كارآمد و فنون تخصصي در زمينة آبزی پروری مي‌باشد. عليرغم انتشار كتب و متون تخصصی پيرامون اين دانش، كمبود منبعي كاربردي، به عنوان دستورالعمل جزء به جزء كار، در مزارع، کارگاه ها و استخرهای پرورش احساس مي‌شد.

ضروری به اطلاع رسانی است که با توجه به نياز دانشجويان، همكاران و پژوهشگران شيلاتي، پرورش دهندگان و مديران اجرايي كارگاههای تكثير و پرورش، نگارنده (دکتر مسعود هدایتی فرد) به همراه همکار ساعی خود دکتر آذین محققی، تصمیم به ترجمه و انتشار كتاب ارزشمند «راهنماي مصور تكثير و پرورش ماهي كپور معمولي» گرفتیم؛ کتاب تمام مصور و با ارزشی كه توسط پروفسور لازلو هوروات دانشمند برجسته و صاحب سبك مكتب آبزي پروري مجارستان، بهمراه دكتر گیزلا تامس و دكتر آندره كوشه تاليف و توسط بخش شيلات سازمان جهاني خواروبار كشاورزي، فائو، منتشر گردیده و تاکنون در زمره بهترين كتب و دستورالعمل‌هاي اجرايي پرورش كپورماهيان محسوب مي‌گردد و از کتاب همچنان به عنوان منبعی مرجع و رفرنس ياد مي‌شود. مجموعه مذکور به عنوان راهنمای مصور و دستورالعملي اجرایی در زمينة دانش مورد بحث ارايه گرديده است؛ به طوري‌كه از نخستين مراحل انتخاب و نگهداري مولدين، چگونگي انجام فرآيند تكثير، دوران انكوباسيون، تولید انبوه تخم چشم زده تا استحصال لاروهاي نورس و انگشت قد و نهایتا پرورش مقدماتي بچه ماهيان كپور را همراه با ذكر جزئيات هر مرحله با نمايش تصاوير مربوطه دربرمي‌گيرد.

ضمن توصیه به دانشجویان گرامی، پرورش دهندگان و مديران اجرايي بخشهای مختلف آبزی پروری به مطالعه کتاب فوق الذکر که توسط انتشارات علمی دانشگاه آزاد اسلامی منتشر شده است، از دانشمندان ارجمند، محقيقن گرامي و انديشمندان فرهيختة علم شيلات درخواست مي‌گردد به منظور تصحیح مطالب آن در چاپ‌های آتی و برطرف شدن كاستي‌هاي احتمالي، مترجمان را از رهنمود‌هاي ارزنده‌ي خود محروم نسازند.

ماهی کپور معمولی، ارزشمند ترین ماهی از لحاظ اقتصادی و ارزشهای تغذیه ای در بین کپورماهیان پرورشی و نیز بسیاری از ماهیان قابل پرورش در آبهای گرم و معتدل است؛ از اینرو امید می رود تا با معرفی هرچه بیشتر و بهتر و "علمی تر" این گونه ی به واقع با ارزش، مجددا آن را به عنوان ماهی نخست در کشت توام کپورماهیان مشاهده نماییم.

لازم است از تلاشها و زحمات شایسته و درخور تحسین واحد تحقیق و توسعه (R & D) کارخانه "خوراک دام، طیور و آبزیان سولارسوی البرز" به جهت انتشار مطالب علمی و تخصصی تقدیر و تشکر گردد.

دکتر مسعود هدایتی فرد

عضو هیات علمی گروه شیلات و آبزی پروری، دانشکده تحصیلات تکمیلی، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد قائم شهر،ص.پ: 163، E-mail: Persafish@gmail.com

نوشته شده در شنبه 10 دی1390ساعت 22:52 توسط سید صابر مستولی زاده| |